آیا می‌دانید ۷۲ درصد آمریکایی‌ها معتقدند کنترل داده‌های شخصی‌شان از دست خارج شده است؟ این آمارِ駭人 (شگفت‌انگیز) از نظر سنجی اخیر پیو ریسرچ (Pew Research) تنها نوک یخberg است. در حالیکه غول‌های تکنولوژی مانند گوگل، متا و اوپن‌اِی‌آی (OpenAI) با سرعتِ نیرومند مدل‌های زبانی بزرگ (LLM) را بر روی داده‌های کاربران آموزش می‌دهند، یک جنبش ریشه‌داری در کتابخانه‌های عمومی آمریکا شکل گرفته است. کتابدارانِ مجرب، که قرن‌ها نگهبانِ دسترسی به اطلاعات بوده‌اند، اکنون به عنوان «مدافعان حریم خصوصی دیجیتال» عمل می‌کنند و کارگاه‌های «پرهیز از هوش مصنوعی» (Avoiding AI) را با تقاضایی بی‌سابقه برگزار می‌کنند. این خبر چرا در جولای ۲۰۲۶ حیاتی است؟ چون نشان می‌دهد مقاومت در برابر استخراج داده‌ها از حاشیه به مرکز جامعه منتقل شده است. بیایید به عمق این پدیده برویم.

پیشینه و تاریخچه: از کتابخانه‌های سنتی تا دفاع از حریم خصوصی

کتابخانه‌های عمومی در آمریکا از قرن ۱۹ به عنوان دموکراسی‌سازیِ دانش شناخته می‌شوند. با ورود اینترنت در دهه ۱۹۹۰، کتابداران نقش جدیدی یافتند: آموزش سواد دیجیتال. آن‌ها کلاس‌های «جستجوی امن» و «حریم خصوصی آنلاین» برگزار کردند. با ظهور شبکه‌های اجتماعی، کتابخانه‌ها به مکان‌هایی برای یادگیری مدیریت اثر پایشان تبدیل شدند. اکنون، با اوج‌گیری هوش مصنوعی مولد (Generative AI)، کتابداران بار دیگر در خط مقدم قرار گرفته‌اند. آن‌ها متوجه شده‌اند که مدل‌های زبانی داده‌های کتابخانه‌ای، آثار کاربران و حتی پرسش‌های جستجو را بدون رضایت جمع‌آوری می‌کنند. این نگرانی ریشه در تاریخچه‌ی دفاع کتابداران از حق حریم خصوصی دارد؛ از قانون آزادی اطلاعات (FOIA) تا مبارزه با قانون PATRIOT Act پس از ۱۱ سپتامبر. اکنون دشمن جدید، استخراج داده‌های بی‌رویه توسط بیگ‌تک است.

جزئیات کامل خبر: کارگاه‌های ویروسی «پرهیز از AI»

به گزارش تک‌کرانچ (TechCrunch) در ۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶، کتابداران در بیش از ۲۰۰ کتابخانه عمومی از ساحل باختری تا مین‌لند، کارگاه‌های رایگان «Avoiding AI» برگزار کرده‌اند. تقاضا آن‌قدر بالا بوده که بسیاری از جلسات ظرف چند ساعت پر شده و لیست انتظار طولانی دارند. در این کارگاه‌ها موارد زیر آموزش داده می‌شود:

• شناسایی سرویس‌هایی که داده‌های کاربران را برای آموزش مدل‌های AI استخراج می‌کنند.
• تنظیمات حریم خصوصی در مرورگرها، سیستم‌عامل‌ها و اپلیکیشن‌های محبوب.
• استفاده از ابزارهای مسدودکننده ردیابی (tracker blockers) و DNS‌های حریم‌محور مانند NextDNS.
• روش‌های خروج از داده‌سازی (opt-out) در پلتفرم‌های گوگل، متا، مایکروسافت و اوپن‌اِی‌آی.
• مقدمه‌ای بر مدل‌های زبانی باز (open-source LLMs) که به صورت محلی اجرا می‌شوند و داده‌ها را به سرور نمی‌فرستند.

سارا جفریز (Sarah Jeffries)، کتابدار ارشد کتابخانه عمومی سیاتل، به تک‌کرانچ گفت: «مردم خسته شده‌اند. آن‌ها می‌خواهند بدانند چگونه می‌توانند از اینکه مکالمات خصوصی‌شان برای آموزش چت‌بات‌ها استفاده شود، جلوگیری کنند. ما اینجا هستیم تا ابزارها را به دستشان بدهیم.» آمارها نشان می‌دهد ۶۸ درصد شرکت‌کنندگان بیش از ۴۰ سال دارند، اما نوجوانان نیز به شدت حاضر شده‌اند. کتابخانه‌های کوچک در شهرهای روستایی نیز گزارش داده‌اند که کارگاه‌های آن‌ها با حضور ۳۰ تا ۵۰ نفر برگزار شده، در حالی که ظرفیت سالن ۲۰ نفره بوده است.

مقایسه با تلاش‌های قبلی

برخلاف کمپین‌های «حذف فیسبوک» (Delete Facebook) در ۲۰۱۸ که بیشتر نمادین بودند، کارگاه‌های فعلی ابزارهای عملی و فنی ارائه می‌دهند. همچنین، برخلاف آموزش‌های حریم خصوصی سنتی که روی کوکی‌ها و تبلیغات متمرکز بودند، این کارگاه‌ها مستقیماً روی لایه‌های استخراج داده برای آموزش مدل‌های پایه (Foundation Models) تمرکز دارند. این تطور نشان‌دهنده بلوغ آگاهی عمومی است.

🔍 تحلیل نیکای

این جنبش مهم‌ترین سیگنال تغییر توازن قدرت بین شهروندان و بیگ‌تک در عصر AI است. کتابداران، به عنوان عوامل اعتماد عمومی، اعتبار تلاش‌های حریم خصوصی را چندچندان می‌کنند. برای صنعت، این یعنی فشار رگولاتوری بیشتر: قانون‌های نظیر CCPA در کالیفرنیا و AI Act در اتحادیه اروپا احتمالاً تشدید می‌شوند. در ایران، اگرچه کتابخانه‌های عمومی زیرساخت‌های آموزشی مشابه ندارند، اما جامعه فنی و فعالان حریم خصوصی می‌توانند از این مدل الگو برداری کنند. پیش‌بینی: در ۳ تا ۶ ماه آینده، شاهد راه‌اندازی کارگاه‌های مشابه توسط سازمان‌های غیردولتی، دانشگاه‌ها و حتی شرکت‌های استارتاپی حریم خصوصی در ایران هستیم. رقبای اصلی در این حوزه – مانند EFF، PrivacyTools.io و.mozilla – اکنون شریک‌های بالقوه کتابداران هستند. برنده نهایی، کاربری است که کنترل داده‌هایش را بازی می‌گیرد.

💡 نکات کلیدی

• بیش از ۲۰۰ کتابخانه عمومی آمریکا کارگاه‌های «پرهیز از AI» برگزار کرده‌اند با تقاضای بی‌سابقه.
• کارگاه‌ها ابزارهای عملی برای خروج از داده‌سازی (opt-out) و اجرای مدل‌های محلی آموزش می‌دهند.
• ۶۸ درصد شرکت‌کنندگان بالای ۴۰ سال، اما نوجوانان نیز به شدت مشارکت می‌کنند.
• این جنبش فشار رگولاتوری بر بیگ‌تک را برای شفافیت آموزش مدل‌ها افزایش می‌دهد.
• الگوی کتابداران قابل تکرار در سایر جوامع، از جمله ایران، برای ارتقای سواد حریم خصوصی است.

🎯 برای چه کسانی مهم است؟

این خبر برای کتابداران و مدیران مراکز فرهنگی، فعالان حریم خصوصی و حقوق دیجیتال، توسعه‌دهندگان AI که به اخلاقیات داده توجه دارند، مقننین و سیاست‌گذاران، و کاربران عمومی که نگران استخراج داده‌هایشان هستند، حیاتی است. هرکدام می‌توانند از تجربه کتابداران آمریکا برای طراحی برنامه‌های بومی‌سازی‌شده استفاده کنند.

سؤال: آیا شما هم در کارگاهی شرکت کرده‌ید که یاد بگیرید چگونه از ردیابی هوش مصنوعی خودداری کنید؟ تجربه‌تان را در نظرات به اشتراک بگذارید.

منبع: TechCrunch - Librarians are hosting viral ‘Avoiding AI’ workshops